Duitse Unionsfractie wil zelfidentificatiewet aanscherpen na zaak-Liebich

Nederlandse bewerking van een bericht in Deutsches Ärzteblatt over de Duitse zelfidentificatiewet.

Door Nienke Vogelaar — 21 augustus 2026

Unionsfractie wil aanscherping van het Selbstbestimmungsgesetz

De christendemocratische fractie in de Duitse Bondsdag, CDU/CSU, wil dat het Selbstbestimmungsgesetz — de wet die sinds november 2024 een wijziging van naam en geslachtsregistratie op loutere verklaring bij de burgerlijke stand toestaat — opnieuw wordt bekeken. Justitiewoordvoerder Martin Plum steunt daarbij een voorstel van de deelstaten Saksen, Thüringen en Saksen-Anhalt voor een wettelijk toetsingsmechanisme bij evident misbruik van de regeling. Vóór de wet gold nog een verplicht psychologisch deskundigenrapport en een rechterlijke toets; sindsdien volstaat een simpele verklaring aan het loket, zonder wachttijd en zonder inhoudelijke beoordeling door een arts, psycholoog of rechter.

De zaak die de discussie voedt

Aanleiding voor de hernieuwde discussie is de zaak van de rechts-extremistische activiste Marla-Svenja Liebich. Zij liet haar geslachtsregistratie en voornaam wijzigen terwijl ze een gevangenisstraf van anderhalf jaar moest uitzitten wegens opruiing, smaad en belediging. Voordat ze zich bij de gevangenis moest melden dook ze onder; ze werd pas later aangehouden aan de Duits-Tsjechische grens. Voor critici van de wet is de zaak het schoolvoorbeeld van wat zij als een makkelijk te misbruiken achterdeurtje beschouwen: wie zich vlak voor detentie als vrouw laat registreren, kan in beginsel aanspraak maken op plaatsing in een vrouwengevangenis, ongeacht de motieven achter die registratie en ongeacht of de instelling zelf twijfelt aan de oprechtheid ervan. Duitse vrouwenrechtenorganisaties wezen al eerder op vergelijkbare risico's in andere deelstaten, waar mannen met een simpele verklaring toegang kregen tot vrouwengevangenissen nog voordat er ook maar sprake was van een strafzaak.

Coalitiepartner reageert terughoudend

Het door de SPD geleide federale ministerie van Familiezaken reageert vooralsnog terughoudend en wijst erop dat de wet toch al periodiek wordt geëvalueerd, zoals in het coalitieakkoord is afgesproken. Johannes Fechner, parlementair fractiewoordvoerder van de SPD, stelt dat misbruik ook onder de huidige wet al kan worden voorkomen, en zegt toe dat concrete voorstellen van de deelstaten vóór het zomerreces zullen worden bekeken. Daarmee blijft onduidelijk of de coalitie — die de wet zelf invoerde en tot dusver als een emancipatoire vereenvoudiging heeft verdedigd — bereid is om de kern ervan, de loutere verklaring zonder nadere toetsing, daadwerkelijk aan te passen. De episode laat zien hoe een wet die bedoeld was om administratieve drempels voor transgender personen weg te nemen, tegelijk ruimte biedt aan wie de regeling voor heel andere doeleinden inzet, en hoe moeizaam het is om daar achteraf een grens aan te stellen zonder de hele wet opnieuw ter discussie te stellen. De uitkomst van de evaluatie, die volgens het coalitieakkoord uiterlijk deze zomer wordt afgerond, zal daarom niet alleen over Duitsland iets zeggen, maar ook meewegen in de bredere Europese discussie over zelfidentificatiewetgeving.

Duitsland loopt uit de pas

Terwijl het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Finland en Noorwegen de afgelopen jaren juist strenger werden op de medische kant van transgenderzorg voor minderjarigen, ging de wetgever in Berlijn de andere kant op met de juridische registratie van volwassenen: van een proces met medische en rechterlijke waarborgen naar een proces zonder enige externe toets. De zaak-Liebich is niet de eerste keer dat die keuze onder druk komt te staan, maar wel de eerste keer dat een deel van de regeringscoalitie zelf — via de oostelijke deelstaten — een concreet wetsvoorstel op tafel legt. Of dat voorstel het haalt, hangt af van de SPD, die vooralsnog vasthoudt aan het uitgangspunt dat zelfidentificatie geen nadere toetsing nodig heeft.