Home › Decision aids › Checklist voor de arts

Checklist voor de arts

Wat een arts hoort uit te sluiten voordat medische affirmatie (puberteitsblokkers, hormonen, chirurgie) wordt aangeboden. Gebaseerd op de Cass Review (2024) en internationale richtlijnen. Bedoeld als werkdocument voor huisartsen, endocrinologen, kinderartsen en psychiaters — en als pressure-test voor patiënten.

Medische uitsluitingen

Bestaande endocriene afwijkingen — schildklier, bijnier, hypofyse — die het gendergevoel beïnvloeden
Polycystisch ovariumsyndroom (PCOS) of klinefelter-syndroom — vaak verward met genderdysforie
Auto-immuunziekten die hormoonbalans verstoren
Eerdere of huidige hormonale anticonceptie en effect op stemming/lichaam
Cardiovasculaire risicofactoren bij oestrogeen-/testosteronvoorschrift
Familieanamnese borst-, prostaat- of hormoongevoelige kankers

Psychiatrische uitsluitingen

Autismespectrumstoornis — komt 3 tot 6x vaker voor bij genderdysforen, en vereist andere benadering
Depressie, angststoornis, OCD, BPS — eerst stabiliseren en evalueren of dysforie persisteert
Eetstoornis (anorexia, ARFID, body dysmorphic disorder) — sterk gerelateerd aan lichaamsongemak
Trauma met seksuele component, jeugdmisbruik, ervaren ongewenste seksualisering
Internalisatie van homofobie — vraagt naar attractie patroon
Dissociatie, psychose, identiteitsverwarring

Differentiële diagnostiek

Hoe lang bestaat de dysforie? Past het bij het early-onset of het adolescent-onset patroon?
Welke rol speelt social media en online communities?
Welke rol speelt vriendengroep — clustering ROGD?
Heeft patiënt ooit ervaringen gehad met homoseksuele attractie?
Past het beeld bij autogynefilie/autoandrofilie (AGP/AAP) — Blanchard typology bij volwassen mannen

Informed-consent-eisen

Schriftelijke uitleg risico's: fertiliteit, botgezondheid, cardiovasculair, kanker, seksuele functie
Schriftelijke uitleg over irreversibele effecten van iedere stap
Discussie over detransitie-cijfers (10–25% bij langere follow-up) en plan B
Documentatie wachttijd minimaal 6 maanden tussen consult en eerste medische stap
Bij minderjarigen: ouderlijke betrokkenheid, schriftelijke instemming, schoolfunctioneren in kaart

Informed consent als kernprincipe

Informed consent in genderzorg is geen formulier maar een proces. De arts is verantwoordelijk om iedere risicodimensie expliciet te bespreken, geen jargon te gebruiken, en bij minderjarigen extra zorg te dragen voor begripsvermogen. Een handtekening op een ongelezen tekst is geen consent. De Cass Review wijst er expliciet op dat veel patiënten geen reële inschatting kunnen maken van consequenties op 30-jaartermijn — wat de arts verplicht tot vertraging, herhaling en concrete cijfers.

Routes om aan te bieden

De checklist eindigt niet bij "voldoet ja/nee". De arts hoort de patiënt expliciet te wijzen op: eerste stappen bij gendertwijfel, alternatieve routes, de niet-affirmatieve aanpak, en bij heroverweging medisch begeleid stoppen. Een goede arts heeft een netwerk van exploratieve collega's voor verwijzing buiten de affirmatie-only-keten.

Risico-domeinen om expliciet te bespreken

De volledige risico-cluster hoort op tafel: cardiovasculair, lever, botgezondheid, fertiliteit, seksuele functie, spijt, levenslange afhankelijkheid. Per ingreep specifiek: blokkers, oestrogeen, testosteron, mastectomie, vaginoplastiek, phalloplastiek, orchidectomie, hysterectomie.

Bronnen om te kennen

Cass Review, SBU, NICE, COHERE, UKOM, Endocrine Society richtlijn (Hembree 2017), Levine, Littman, Biggs, WPATH Files.